Kip valt om: wat kan er aan de hand zijn?
Je kip valt om en je weet niet wat er aan de hand is — dat is een angstig moment. De oorzaak bepaalt hoe urgent de situatie is: soms is het hittestress die je zelf kunt verhelpen, soms is het de ziekte van Marek waarbij een dierenarts nodig is. In dit artikel leer je het verschil herkennen tussen plotseling omvallen en geleidelijk achteruitgaan, wat de meest voorkomende oorzaken zijn en wat je direct kunt doen. Inclusief een praktische strekreflex-test om thuis te checken of zenuwen zijn aangetast.
📌 Belangrijk om te weten
- Plotseling omvallen wijst op hittestress, vergiftiging of een acute infectie — handel direct
- Geleidelijk achteruitgaan met wankelen en pootproblemen wijst vaak op de ziekte van Marek
- De strekreflex-test thuis: gezonde kip strekt beide poten bij snelle valbeweging — Marek-kip niet
- Draainek door vitamine E/selenium-tekort is wél behandelbaar: verbetering vaak al binnen 3 dagen
- Zet een zieke kip altijd apart: isolatie beschermt gezonde kippen en voorkomt pikkerij
- Newcastle disease is meldingsplichtig bij de NVWA — bij verdenking direct bellen
Eerste vraag: is het plotseling of al langer aan de gang?
Het onderscheid tussen plotseling omvallen en geleidelijk achteruitgaan is de belangrijkste eerste stap. De oorzaken en urgentie zijn heel anders.
🔴 Plotseling omvallen
- Valt om na inspanning of in de hitte
- Ligt ineens roerloos op de grond
- Stuiptrekkingen of geen reactie op aanraking
- Andere kippen in de groep ook ziek
- Mogelijk contact met giftige planten of pesticiden
Oorzaken: hittestress, vergiftiging, acute infectie
🟠 Geleidelijk achteruitgaan
- Wankelt al enkele dagen of weken
- Één poot werkt minder goed of sleept
- Kop hangt schuis of draait in cirkels
- Jonge kip van 2 tot 6 maanden oud
- Vleugels hangen, krop leegt niet goed
Oorzaken: Marek, kreupelheid, vitaminetekort
Weet je niet zeker wat de oorzaak is?
Gebruik de symptomenchecker voor zieke kippen om op basis van de signalen die je ziet een diagnoserichting en actieplan te krijgen.
Ziekte van Marek: de meest over het hoofd geziene oorzaak
De ziekte van Marek is een van de meest voorkomende oorzaken van wankelen en omvallen bij kippen — en tegelijk de meest onderschatte. Veel kippenhouders denken aan een blessure of uitputting, terwijl Marek de werkelijke oorzaak is.
💡 Wat je moet weten over de ziekte van Marek
De ziekte van Marek is een herpesvirusinfectie die het zenuwstelsel en de organen aantast via tumorvorming. Het virus is ongeneeslijk en kan tot 80% van een niet-gevaccineerde toom doden. Typische signalen: één poot werkt niet meer goed (de kip sleept of loopt de "paradepas" met opgetrokken poot), kop hangt schijn of gaat omlaag (draainek), vleugels hangen doordat zenuwen verlamd raken, krop leegt niet of nauwelijks, ogen: grijze waas in de iris of vervorming van de pupil.
De ziekte treft vooral jonge kippen van 3 tot 6 maanden. Het virus verspreidt zich via huidschilfers en veerdeeltjes — ook dieren die zelf niet ziek zijn kunnen drager zijn. Vaccinatie op de eerste levensdag is de enige effectieve bescherming.
De strekreflex-test: thuis checken of zenuwen zijn aangetast
Dit is een concrete diagnostische test die je zelf kunt uitvoeren om snel te beoordelen of zenuwen zijn aangetast — ook bruikbaar bij verdenking van Marek.
Hoe de strekreflex-test werkt
Stap 1: Til de kip rustig op aan de vleugelbasis (niet aan de poten).
Stap 2: Houd haar op ongeveer 1 meter hoogte.
Stap 3: Maak een snelle, korte "valbeweging" omlaag — alsof je haar laat vallen maar je houdt haar vast.
Resultaat gezond: De kip strekt automatisch beide poten naar beneden als reactie op de valbeweging. Dit is een normaal reflexgedrag.
Resultaat Marek: De kip mist de strekreflex aan één of beide poten — de poten reageren niet of vertraagd. Dit is een sterke aanwijzing dat zenuwen zijn aangetast.
Let op: een ontbrekende strekreflex bevestigt geen diagnose — daarvoor is een dierenarts nodig. Maar het helpt je onderscheid te maken tussen een pootverwonding (waarbij reflexen normaal zijn) en neurologische schade.
Drie vormen van Marek die je kunt tegenkomen
De klassieke vorm tast de zenuwen aan en veroorzaakt de kenmerkende verlammingen in poten, vleugels en nek. De acute ingewandsvorm leidt tot tumorvorming in organen zoals lever, nieren en hart — kippen sterven hier soms plotseling aan zonder duidelijke voorafgaande signalen. De oculaire vorm tast de ogen aan: een grijze waas in de iris of vervorming van de pupil, wat kan leiden tot blindheid en vermagering.
Wat je kunt doen bij verdenking van Marek
Er is geen behandeling. Zet de kip apart zodat ze niet gepikt wordt en toegang heeft tot voer en water. Raadpleeg een (vogel)dierenarts voor diagnosebevestiging en advies over de rest van de toom. Bij twijfel of zorgen over de gezondheid van je kip is het verstandig om je dierenarts te raadplegen.
Plotseling omvallen: acute oorzaken
Hittestress
Bij temperaturen boven 25°C kunnen kippen oververhit raken en letterlijk omvallen. Je ziet dan dat de kip zwaar hijgt met open snavel en haar vleugels laat hangen. Hittestress ontstaat vooral in de middag tussen 12:00 en 16:00 uur — een kip kan binnen 20 minuten van normaal gedrag naar complete uitputting gaan.
Eerste hulp: breng de kip direct naar een koele, schaduwrijke plek en bied lauwwarm (niet ijskoud) water aan. Maak de pootjes nat met koel water. Als de kip binnen 30 minuten niet opknapt, bel dan een dierenarts. Meer over hittestress lees je bij kippen in de zomer en hittestress voorkomen.
Vergiftiging
Taxus, rododendron en oleander zijn extreem giftig voor kippen. Ook schimmelig voer, slakkengif, onkruidverdelgers en rattenvergif kunnen binnen 2 tot 6 uur leiden tot omvallen. Je ziet dan ook trillen, coördinatieproblemen, diarree of stuiptrekkingen. Bel direct de dierenarts en vermeld zo specifiek mogelijk welke stof in het spel kan zijn.
Acute infectie of sepsis
Een bacteriële infectie die zich snel verspreidt kan een kip zo verzwakken dat ze omvalt. Je merkt dit aan een combinatie van omvallen, waterige of groene ontlasting, opgezet verenkleed en gesloten ogen. Bij meerdere kippen tegelijk is besmetting via voer of water mogelijk. Veterinaire hulp is vereist.
⚠ Newcastle disease: meldingsplichtig in Nederland
Newcastle disease (NCD) is een ernstige, besmettelijke virusziekte die neurologische verschijnselen veroorzaakt die sterk lijken op andere aandoeningen: omvallen, draainek, verlamming en plotselinge sterfte. Het is een van de meest gevreesde kippenziekte wereldwijd en wettelijk meldingsplichtig in Nederland. Bij verdenking ben je verplicht dit te melden bij de NVWA (0900-1970). Handel niet zelf — het bedrijf kan worden gequarantaineerd. Newcastle disease verspreidt zich via de lucht over grote afstanden.
Wankelen en pootproblemen: oorzaken per situatie
Bumblefoot (pododermatitis)
Een bacteriële infectie van de voetzool, herkenbaar aan een harde, donkere korst of zwelling aan de onderkant van de poot. De kip loopt mank of wil niet lopen. Bumblefoot ontstaat door verwondingen op harde ondergrond of door overgewicht. Vroeg behandelen met wondverzorging en antibiotica werkt; ernstige gevallen vereisen chirurgische behandeling door een dierenarts.
Kalkpoten (schurftmijt)
De kalkpootmijt nestelt zich onder de schubben van de poten en veroorzaakt dikke, kalkachtige aangroei. De poten jeuken en doen pijn, waardoor de kip mank loopt of ongebalanceerd beweegt. Behandeling: poten weken in lauwwarm water en aanbrengen van vaseline of een specifiek middel. Behandel alle kippen tegelijk om herbesmetting te voorkomen.
Trauma
Een poot die vastzat in gaas, een val van een stok of een tik door een andere kip kan leiden tot een verstuiking, botbreuk of gewrichtsontsteking. De kip loopt mank aan één poot maar heeft geen andere ziektetekens. Rust en pijnstilling helpen bij lichte gevallen; een röntgenfoto bij de dierenarts is nodig om botbreuk uit te sluiten. Let op: bij een botbreuk is de strekreflex wél aanwezig — dit onderscheidt trauma van neurologische schade.
Aviaire leukose
Een virusziekte die sterk lijkt op de ziekte van Marek maar het zenuwstelsel niet aantast. Symptomen zijn vermagering, bleke kammen, opgezette buik en kreupelheid. Treft vooral kippen ouder dan 4 maanden. Er is geen behandeling; goede hygiëne en het vermijden van contact met besmette dieren zijn de belangrijkste preventiemaatregelen.
Bij hennen: legproblemen als oorzaak van wankelen en omvallen
Dit is een oorzaak die specifiek is voor hennen en die veel eigenaren missen: inwendige legproblemen en vochtopeenhoping in de buikholte kunnen een kip zo uit balans brengen dat ze waggelend loopt of omvalt. De buik voelt dan vol en gespannen aan.
Eileiderontsteking en ascites (waterzucht)
Bij eileiderontsteking (salpingitis) raken eidooiers, eiwit en slijm vast in de eileider door infectie met o.a. E. coli. De eileider zwelt op en ontsteekt. In gevorderde gevallen vult de buikholte zich met vocht (ascites). De kip loopt waggelend met een dikke, bolvormige buik, is lusteloos en eet minder. Ze kan door het gewicht van de buik omvallen of moeizaam lopen.
Risicofactoren zijn intensieve legproductie, tekorten aan vitamine A, D3 en E, vieze legnesten en warme omstandigheden. Oudere hennen en ex-legkippen zijn het meest vatbaar. Raadpleeg bij deze symptomen altijd een dierenarts — een volle buik bij een hen is nooit onschuldig.
Hoe je het herkent bij een leggende hen
Voelt de buik zacht en gevuld aan, alsof er veel vocht in zit? Legt de kip onregelmatig of helemaal niet meer? Loopt ze waggelend met een grote buik maar zonder duidelijke pootproblemen? Dan is een legprobleem of eileiderontsteking een serieuze mogelijkheid. Dit is anders dan Marek, waarbij de buik normaal aanvoelt maar een poot of vleugel verlamd is.
Draainek: vaker behandelbaar dan je denkt
Draainek (torticollis) is een symptoom waarbij de kop scheef hangt, achteroverslaat of zelfs helemaal omgedraaid is. De kip verliest haar evenwicht, loopt in cirkels, valt om en kan nauwelijks eten of drinken. Het ziet er ernstig uit, maar de oorzaak bepaalt of herstel mogelijk is.
Draainek door vitaminetekort: direct behandelbaar
De meest voorkomende oorzaak van draainek bij volwassen hobbykippen is een tekort aan vitamine E, selenium of vitamine B1. Deze voedingsstoffen zijn essentieel voor het zenuwstelsel. Een tekort kan ook ontstaan bij kippen met wormen of coccidiose, omdat die de opname van voedingsstoffen verstoren.
Behandeling draainek door vitaminetekort
Geef een multivitaminesupplement met vitamine E, selenium en vitamine B-complex. Zet de kip apart in een rustige ruimte met zachte bodembedekking zodat ze niet verwondingen oploopt door omvallen. Ondersteun het nekje eventueel met zachte haardonutten. Bij een vitaminetekort zie je vaak al binnen 3 dagen verbetering. Verbetert de kip niet binnen 5 dagen? Dan is veterinaire hulp nodig om andere oorzaken uit te sluiten.
Draainek door Marek of infectie: andere aanpak
Bij volwassen kippen van 3-6 maanden met draainek én andere Marek-signalen (één verlamde poot, hangende vleugel) is Marek waarschijnlijker dan een vitaminetekort. Een dierenarts kan de oorzaak onderscheiden. Newcastle disease geeft ook draainek maar gaat vrijwel altijd samen met plotselinge sterfte in de toom en ademhalingsklachten.
We selecteren producten op basis van praktische eigenschappen. Via sommige links ontvangen we een kleine commissie — zonder extra kosten voor jou.
Stress en uitputting als oorzaak
Wanneer stress lichamelijk wordt
Extreme stress door aanhoudende bedreigingen van roofdieren, constante pikorde-ruzies of plotselinge grote veranderingen in de omgeving kan een kip zo verzwakken dat ze omvalt. Je herkent chronische stress aan verminderde eetlust, op één plek blijven zitten en het vermijden van contact met andere kippen.
Herstel bij stress-gerelateerd omvallen
- Zet de kip apart in een rustige, afgescheiden ruimte met stabiele temperatuur van 18-20°C
- Zorg voor constante toegang tot voer en vers water
- Vermijd plotselinge geluiden of bewegingen rondom de kip
- Observeer eetpatroon en gedrag de komende 24 uur nauwkeurig
- Knap de kip niet op binnen 24 uur? Raadpleeg een dierenarts
Wat kun je zelf doen en wanneer bel je de dierenarts?
Directe eerste hulp bij omvallen
Til je kip voorzichtig op en breng haar naar een rustige, droge ruimte. Controleer of ze ademhaalt en of haar ogen reageren op licht. Bied lauwwarm water aan maar forceer niets. Zorg dat ze warm blijft maar niet oververhit raakt — een temperatuur rond 20°C is ideaal. Leg zachte handdoeken neer zodat ze comfortabel kan liggen.
Zet de kip altijd apart van de rest van de toom, ook als je de oorzaak nog niet weet. Dit beschermt gezonde kippen tegen mogelijke besmetting en voorkomt dat de zieke kip gepikt wordt.
⚠ Bel direct een dierenarts als:
De kip bewusteloos is of langer dan 5 minuten niet reageert op aanraking • stuiptrekkingen of krampen zichtbaar zijn • er bloederige uitscheiding is uit snavel, cloaca of ogen • meerdere kippen tegelijk dezelfde symptomen vertonen • de kip na 30 minuten eerste hulp niet opknapt • de kip herhaaldelijk omvalt binnen 24 uur • je verdenking hebt van vergiftiging • je een volle, gespannen buik voelt bij een leggende hen.
Zet de kip altijd apart van de rest van de toom, ook als je de oorzaak nog niet weet. Dit beschermt gezonde kippen tegen mogelijke besmetting en voorkomt dat de zieke kip gepikt wordt.
Weet je niet zeker wat er met je kip aan de hand is? De symptomenchecker geeft je direct een diagnoserichting en actieplan.
Artikel samenvatting
Een kip die omvalt heeft altijd een oorzaak. Het belangrijkste onderscheid: plotseling of geleidelijk? Plotseling wijst op hittestress, vergiftiging of een acute infectie; geleidelijk op Marek, vitaminetekort of pootproblemen. De strekreflex-test helpt je thuis te checken of zenuwen zijn aangetast: een kip die beide poten niet strekt bij een snelle valbeweging heeft mogelijk Marek of andere zenuwschade. Draainek door een vitamine E/selenium-tekort is wél behandelbaar en geeft vaak al binnen 3 dagen verbetering. Bij leggende hennen met een volle, gespannen buik denk ook aan eileiderontsteking. Newcastle disease is meldingsplichtig bij de NVWA. Bij bewusteloosheid, stuiptrekkingen of meerdere kippen tegelijk: direct de dierenarts bellen.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Plotseling omvallen wijst meestal op hittestress, vergiftiging of een acute infectie. Bij hittestress zie je ook hijgen met open snavel. Bij vergiftiging zijn trillen en coördinatieproblemen aanwezig. Bij meerdere kippen tegelijk is een infectie via voer of water mogelijk. Alle drie vereisen snelle actie.
Til de kip rustig op aan de vleugelbasis op circa 1 meter hoogte en maak een snelle, korte valbeweging omlaag terwijl je haar blijft vasthouden. Een gezonde kip strekt automatisch beide poten naar beneden. Een kip met zenuwschade (bijv. door Marek) mist deze reflex aan één of beide poten. Let op: dit is een indicatie, geen diagnose — een dierenarts is nodig voor bevestiging.
De ziekte van Marek is een ongeneeslijke herpesvirusinfectie die het zenuwstelsel aantast. Je herkent het aan één poot die niet meer werkt of de "paradepas" loopt, een hangende kop (draainek), hangende vleugels en een krop die niet goed leegt. Het treft vooral jonge kippen van 3 tot 6 maanden. Er is geen behandeling — isoleer de kip direct en raadpleeg een dierenarts.
Dat hangt af van de oorzaak. Draainek door een tekort aan vitamine E, selenium of vitamine B1 is behandelbaar: geef een multivitaminesupplement en zet de kip apart in een rustige, veilige ruimte. Je ziet vaak al binnen 3 dagen verbetering. Draainek door Marek of Newcastle disease is niet te behandelen. Verbetert de kip niet binnen 5 dagen ondanks suppletie, raadpleeg dan een dierenarts.
Dit zijn tekenen van eileiderontsteking (salpingitis) of vochtophooping in de buikholte (ascites). Bij eileiderontsteking raken eidooiers en slijm vast in de eileider door een bacteriële infectie. De buik vult zich met vocht en de kip loopt waggelend. Dit is een aandoening die veterinaire aandacht nodig heeft — een volle, gespannen buik bij een hen is nooit onschuldig.
Ja, altijd. Isolatie beschermt gezonde kippen tegen mogelijke besmetting en voorkomt dat de zieke kip gepikt wordt terwijl ze zich niet kan verweren. Zorg in de isolatieruimte voor voer, water en een comfortabele, rustige omgeving met stabiele temperatuur rondom 18-20°C.
Newcastle disease (NCD) is een ernstige besmettelijke virusziekte die neurologische verschijnselen geeft zoals draainek, verlamming en plotselinge sterfte. Het is wettelijk meldingsplichtig in Nederland. Bij verdenking moet je dit melden bij de NVWA via 0900-1970. Handel niet zelf bij verdenking van NCD.
Ga naar de kip-ziek-symptomenchecker en voer de symptomen in die je ziet: omvallen, wankelen, pootproblemen, hijgen, draainek of andere tekens. De checker geeft je een diagnoserichting en een direct actieplan, zodat je weet of je zelf kunt handelen of direct een dierenarts moet bellen.
Afsluiting
Een kip die omvalt vraagt altijd om actie — maar welke actie hangt af van de oorzaak. Gebruik het acuut vs. chronisch onderscheid als eerste filter, doe de strekreflex-test bij verdenking van zenuwschade, en aarzel niet om de dierenarts te bellen als je twijfelt. Weet je niet zeker wat er speelt? De symptomenchecker voor zieke kippen helpt je in enkele stappen de juiste richting bepalen.